Media gaan voorbij aan belang van  beroepsethiek en professionele autonomie in zaak Spijkers

Maatschappelijk werker krijgt na 27 jaar zijn juridisch èn beroepsethisch gelijk

Fred Spijkers, maatschappelijk werker en de eerste bekende klokkenluider in Nederland heeft na 27 jaar zijn juridisch gelijk gehaald. In 1984 weigerde hij de weduwe van een verongelukte militair voor te liegen over diens dood. In 2002 kreeg Spijkers eerherstel, in 2010 volgt alsnog zijn juridisch gelijk. De nieuwsmedia geven bij dit bericht geen aandacht aan de beroepsethische kant van het verhaal. Voor maatschappelijk werkers (en andere hulpverleners) is de handelwijze van Spijkers en de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep een onderstreping van het belang van duidelijke beroepsethische richtlijnen, waaronder professionele autonomie. De beroepsgroep maatschappelijk werkers voorziet daarin.

Na lintje, geld en excuusbrief wordt maatschappelijk werker nu ook juridisch in het gelijk gesteld
Maatschappelijk werker Fred Spijkers moest na de dood van een militair in 1984 diens weduwe vertellen dat het overlijden het gevolg was van eigen schuld. Spijkers ontdekte echter dat de militair was omgekomen door een ondeugdelijke mijn en weigerde te liegen. In 1986 gaven zijn superieuren hem de kwalificatie ‘politiek crimineel’. Het jaar daarop werd Spijkers psychiatrisch afgekeurd. In 1998 werd betaling van zijn inkomen en zijn pensioenvoorziening gestaakt. Pas in 2002 erkende de staat het gelijk van Spijkers. Hij kreeg een lintje, 1,6 miljoen euro schadevergoeding en een excuusbrief. Met de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep zocht en vond Spijkers na 27 jaar niet alleen zijn juridisch gelijk. Want de uitspraak bevestigt impliciet zijn beroepsethisch correct handelen. Een feit waar de media aan voorbij gaan.

Spijkers bewijst belang beroepsethiek en professionele autonomie
Fred Spijkers, de bedrijfsmaatschappelijk werker bij Defensie, zal bij zijn opdracht om een leugen te verkopen ongetwijfeld hebben afgewogen of hij dat moreel kon maken. Zijn afweging was dat hij niet mocht en kon liegen. Ook al werd hij hiertoe door zijn werkgever verplicht. De maatschappelijk werker voelde haarfijn aan dat de opdracht in strijd was met wat in het beroep als moreel te verantwoorden zou zijn. Met zijn handelwijze toen en zijn volharding daarna heeft Spijkers zijn beroepsgenoten een uitstekende dienst bewezen. Want Spijkers geeft met zijn keuzes een voorbeeld van hoe je de ethische richtlijnen van je beroep moet hanteren. Bijvoorbeeld als de opdrachtgever eisen stelt die daarmee in strijd zijn. Artikel 23 van de Beroepscode voor de maatschappelijk werker stelt dat een maatschappelijk werker de uitvoering van zijn taken toetst aan de voorwaarden van een kwalitatief en ethisch verantwoorde beroepsuitoefening. In de toelichting staat dat maatschappelijk werkers de samenleving en de opdrachtgever vragen zich te realiseren dat zij professionele autonomie (handelingsruimte) nodig hebben om hun werk kwalitatief verantwoord te kunnen uitvoeren. Fred Spijkers onderstreept dit met zijn voorbeeld.

Spanning tussen eisen werkgever en eigen handelingsruimte
Met name de cliënt is gebaat bij duidelijkheid over de ethische richtlijnen van de hulpverlener. Hij/zij weet dat de maatschappelijk werker er in eerste instantie voor hem/haar is. Maar ook de samenleving is gebaat bij duidelijkheid: maatschappelijk werkers (en andere hulpverleners bij psychische en sociale problematiek) staan in eerste instantie voor de belangen van de cliënt. Als dat niet het geval is  – zoals in justitiële hulpverlening – moet dat vooraf aan de cliënt duidelijk worden gemaakt.
Toch is die eigen handelingsruimte voor veel maatschappelijk werkers een moeilijk punt. Een afweging maken tussen de belangen van de opdrachtgever versus die van de cliënt geeft meer dan eens spanning. Wat als de opdrachtgever als beleid stelt dat de hulp moet worden afgesloten als een cliënt twee keer achter elkaar niet op een afspraak komt? De maatschappelijk werker zal dan toch een eigen afweging moeten maken. Is bijvoorbeeld huiselijk geweld de reden van het niet komen? 

De beroepsgroep doet er goed aan Fred Spijkers de eer te geven die hij verdient. Want met zijn voorbeeld worden begrippen als morele beroepswaarden en professionele autonomie een stuk duidelijker.

Jaap Buitink, adviseur/deskundige maatschappelijk werk & beroepsethiek

Informatie over Beroepscode voor de maatschappelijk werker en trainingen over het hanteren van de code in de praktijk: http://www.nvmw.nl/

Discussieer mee over de vraag of het beroepsethisch gelijk van Spijkers van belang is voor de professionalisering van het beroep maatschappelijk werker. Zie (ingelogd) in de kennisgroep 'Professionalisering Maatsch. Werk in de rechterkolom onder Discussies.

Zie ook: 
1. Opname Fred Spijkers in Canon Sociaal Werk:  http://www.canonsociaalwerk.eu/uit/details.php?canon_id=160
2. Artikel in Zorg+Welzijn: http://www.zorgwelzijn.nl/Ethische-richtlijnen-van-de-hulpverlener.htm